Terug naar 't begin van de eeuw...
...het begin van de film.
We gaan 't hebben over de eerste films en hun publiek.
Maar ook over de figuren op de achtergrond: Schrijvers, kunstenaars...
...die reikhalzend naar 't filmtijdperk en de moderne wereld uitkeken.
In 't begin vonden de mensen film heel vreemd.
Alsof men geesten zag.
Ze keken naar 'n andere wereld. Naar moderne magie.
Film is altijd verbeelding geweest.
Film ging over illusies, dromen, wonderen...
...en allerhande ongelooflijke tonelen.
Op het witte doek was alles mogelijk.
Dit is een nieuwe kunst van de verbeelding.
De dagdroom
Griezelfilms zijn eigenlijk bijna 200 jaar oud.
Geesten, ondoden...
...spoken in ruïnes en akelige manieren om dood te gaan waren al populair.
In 't begin van de 19de eeuw kwamen Frankenstein...
...Jekyll en Hyde, en Dracula.
De hele 19de eeuw was in de ban van het occulte.
Iedereen, vorsten, militairen, priesters en gewone mensen...
...leek te willen geloven. Maar waarin?
Contact met de doden, de toekomst voorspellen, geesten oproepen.
De keurige Victorianen deden aan spiritualisme, séances, tarot en nog meer.
Zo zijn de griezelflms begonnen.
200 jaar geleden.
In Parijs.
De Phantasmagoria, 'n griezelvariant op de toverlantaarn...
...was bedacht door Etienne Robertson.
Sir David Brewster, geleerde, fotograaf en lantaarnist...
...beschreef de voorstelling.
Wie de Phantasmagoria heeft gezien, in de ruïnes van 'n oud klooster...
...weet dat 't een schokkend schouwspel is.
Niet geschikt voor gevoelige zielen.
In 't duister rolt de donder en flitst de bliksem...
...terwijl geesten, skeletten en monsters op 't publiek afkomen.
Hoe werkten deze magische effecten?
Een dunne, doorzichtige lap was neergelaten...
...nadat de verlichting was gedoofd.
De geestverschijningen werden geprojecteerd door 'n lantaarn...
...en andere, zoals de vleermuizen, door 'n tweede, kleinere lantaarn.
Robertson vertoonde bloedige taferelen uit de Franse Revolutie.
Zo is ook Madame Tussaud begonnen...
...met haar wassen griezelkabinet.
Na 'n tijdje maakte het gruwelen plaats voor 't bovennatuurlijke.
Wat je niet kon zien, was even eng als 'n lekkere marteling.
Dit was de tijd van mediums en séances.
Je praatte niet alleen met gene zijde...
...maar kon denken dat je die zag: De Victorianen fotografeerden geesten.
Aan het eind van de eeuw was 'n ander schimmenbeeld verschenen.
Dankzij Röntgen kon iedereen in 'n geest veranderen.
Wat je zag, was leven na 't graf.
Je zag de dood in het gelaat.
De uitvinding kwam al snel in theaters, dankzij uitvinder Edison en anderen.
Demonstraties trokken massa's mensen...
...die graag zelf dit bizarre nieuwe wonder wilden zien.
Röntgen-shows trokken meer mensen dan films.
De op zich medische uitvinding...
...trok een groot publiek dat wel in was voor eng amusement.
Films speelden al gauw in op de voorliefde voor 't macabere.
Geraamten waren al eeuwen 't symbool van de dood.
Röntgenstralen gaven ze nieuw leven.
Deze films werden vaak door goochelaars vertoond.
Goochelen was 'n Victoriaanse manier om met 't occulte om te gaan.
Het was amusement, maar er kwamen duistere krachten bij kijken.
De gebroeders Davenport deden zich voor als spiritualisten...
...die met mystieke krachten illusies opriepen.
Het publiek kreeg de trucs door en daardoor veranderden de optredens.
Maskelyne en Cooke lieten zien hoe trucs in elkaar zaten.
Dit was goochelen met 't licht aan.
Gewone trucs vielen door de mand, maar met film waren nieuwe te bedenken.
Er was van alles mogelijk.
De beroemdste filmgoochelaar was Georges Méliès.
Hij werd geïnspireerd door de optredens van Maskelyne en Cooke.
Hij kocht het beroemde Theater van de Illusie van Robert Houdin.
Daar goochelde hij tot hij hoorde van de Cinématographe.
De Lumières wilden hem er geen verkopen...
...dus maakte hij er zelf een en ging ook films vertonen.
Al snel maakte toneel plaats voor film.
Hij bouwde 'n trucagestudio en verzon de trucs die nog steeds worden gebruikt.
Hij draaide de fim terug en filmde laag op laag.
Zijn beelden zijn daardoor ook nu nog ongelooflijk.
Maar hij deed niet alleen trucages.
Hij filmde in allerlei genres en schiep 'n wereld van wonderen en nonsens.
Z'n acteurs waren variété-artiesten.
Echte acteurs vonden film te min, tot ze ontdekten dat 't veel meer verdiende.
Binnen 'n paar jaar had Méliès kantoren in zes landen.
Hij verlegde de grenzen van de fantasie.
Maar zijn films waren duur, dus hij rekende hogere prijzen.
Pathé zei dat hij 'n kunstenaar was, 'n zware aantijging voor 'n zakenman.
Maar Méliès was er tevreden mee, tot hij in 1913 failliet ging.
15 jaar later werd hij ontdekt in 'n station...
...waar hij 'n kraam met speelgoed had.
Toen zijn films weer werden vertoond, waren filmmakers én publiek verbijsterd.
Het is 't werk van de duivel.
Satan probeert dit nieuwe licht van de wereld te stelen.
Ik zeg u dat deze bewegende beelden...
...de beste onderwijzers en predikers ter wereld kunnen worden.
Maar alleen als we ze zuiver houden.
Let op mijn woorden.
Er komen twee dingen naar gods eigen land:
Een verbod op sterke drank...
...en films.
Als evangelisten zoals Hadley hun zin kregen...
...zouden Méliès en zijn duiveltjes plaatsmaken...
...voor 'n acceptabeler soort magie:
De heilige schrift.
Het leven van Christus was 'n overbekend verhaal.
De kunst verzorgde al meer dan 1000 jaar de publiciteit.
Dus de film had veel waar te maken.
Het commerciële potentieel was enorm, maar er waren wel problemen.
Welke versie van 't script?
Sensationele trucages bij de wonderen?
Of toch meer aandacht voor personages?
En dan de grote vraag: Wie speelt de titelrol?
Is dat heiligschennis? Kun je Jezus uitbeelden...
...of onttrekt hij zich aan de camera?
De fotograaf F. Holland Day was rond 1860 al in de problemen geraakt...
...toen hij na 'n drastisch dieet poseerde...
...voor smaakvolle kruisigingsfoto's.
Het was 'n uitdaging die filmmakers dwong hun grenzen te verleggen.
Wonderen en trucs moesten indruk maken...
...en toch van eerbied getuigen.
Men wilde authenticiteit en ging voor 't eerst op lokatie filmen.
In 1912 ging Kalem naar Palestina...
...om daar 't spektakel "Van wieg tot kruis" te draaien.
Het was ook de eerste keer dat het hele leven van Christus werd gepresenteerd.
De film duurde 80 minuten en was daarmee de eerste hoofdfilm.
Nog indrukwekkender was "Quo vadis"...
...het verhaal van de christenen in Rome.
Het was toen de grootste film aller tijden en hij sloeg in als 'n bom.
Griffith ging er groot van denken...
...en de Engelse koning vond 'm zo mooi dat hij de spelers wilde ontmoeten.
"Quo vadis" was het begin van de film als spektakel.
Maar wat lag er achter dat spektakel?
Wat was de bijzondere poëzie van de film?
De Russische schrijver Gorki beschreef zijn eerste kennismaking zo:
Gisteren ben ik naar het Rijk van de Schaduwen geweest.
Je hebt geen idee hoe vreemd 't daar is.
Geen geluid. Geen kleuren. Alles...
...aarde, bomen, water, lucht, mensen...
...bestaat alleen in grijstinten.
In 'n grijze hemel grijze zonnestralen.
In grijze gezichten grijze ogen en het blad aan de bomen is grijs, als as.
Dit is geen leven, maar 'n schaduw van leven.
Geen beweging, maar 'n zwijgende schim van beweging.
Voor 't geval dat u denkt dat ik gek ben geworden, of Symbolist:
Ik ben gisteren naar de Cinématographe van Lumière geweest.
Wat 'n talent voor overdrijven hebben de Russen toch.
Gorki denkt 't Symbolisme te bespotten...
...maar legt zijn vinger, zo niet zijn kozakkenlaars...
...precies op wat de Cinématographe tot 'n suggestieve nieuwigheid maakt.
Ik was mijn tijd zoals gewoonlijk vooruit met mijn "Portret van Dorian Gray".
Dat gaat over 'n portret in de tijd, voor er bewegende beelden waren.
Het portret van Dorian wordt oud en lelijk...
...terwijl hij zelf onschuldig en jeugdig blijft.
De Cinématographe kan ons allemaal de moeite besparen...
...om ons ordinaire, 'echte' leven te leiden.
Op 't filmdoek leven mooiere mensen dat leven voor ons.
Het was 'n boeiende gedachte dat filmbeelden 'n eigen leven leidden.
Een vroege Britse film gaat er zelfs over.
De dame die boos wordt op haar portret, is de danseres Isadora Duncan.
Je kunt erom lachen, maar filmbeelden hebben ook wel iets vreemds, iets engs.
Kipling maakte daar al vroeg gebruik van in zijn verhaal "Mrs. Bathurst".
Vickery was 'n stoker die ik tegenkwam in Kaapstad.
Iets zat 'm hoog, maar hij zei alleen: Wacht maar tot je 'r ziet.
Hij wou dat ik meeging naar zo'n Cinematograaf.
De titel was "Vaderland en vrienden voor een grijpstuiver."
Daar in de tropen naar beelden van Engeland kijken was al vreemd genoeg.
Maar nog vreemder was hoe hij op iets reageerde.
We zagen 'n trein aankomen op Paddington.
Zodra Vickery 'm zag, siste hij: Daar. Dat is 'r. Ze lijkt sprekend, he?
'Ze' was Mrs. Bathurst, die in Auckland een zeeliedenpension had.
Ze betekende veel voor 'm, want hij sleepte me er elke avond weer heen...
...en daarna werden we elke keer stomdronken.
Allemaal vanwege Mrs. B...
...die kippig op ons af komt lopen.
Wat doet ze in Engeland, vroeg ik tijdens zo'n drinkgelag.
Het is net of ze iemand zoekt.
Vickery bleef opeens doodstil staan en zei heel zacht:
Ze zoekt mij.
Meer heeft hij nooit willen zeggen.
Wat er met hem gebeurd is? Dat hoorde ik pas veel later.
Hij is 't land ingegaan. Daar vonden ze 'm dood naast de spoorlijn liggen.
Door de bliksem getroffen en zo zwart als roet.
Dat kwam door die Cinematograaf.
Andere schrijvers, zoals Virginia Woolf, zagen 'n andere rol voor de film.
Ik weet nog goed hoe boeiend de eerste films waren.
Ze toonden ons 't leven zaols 't is, terwijl wij erbuiten staan.
Eenvoudige dingen, maar gezien vanuit 'n heel andere hoek.
Toen gingen ze literatuur doen. Dat werd 'n ramp.
Alles binnen in 'n personage werd zichtbaar.
Vreselijk.
Ik hoop op een geheime taal...
...die we voelen en zien, maar niet spreken.
Ik hoop dat filmmakers die ontdekken en dan "wakende dromen" scheppen.
Een nieuwe taal van de emotie.
Soms zie je in 't gevoel op straat...
...een scène die wacht op vastlegging door 'n nieuwe kunstvorm.
Maar dan is hij weg.
In de toekomst kunnen films dat vast.
Ook andere media wilden 't onmogelijke vastleggen.
Het onderbewustzijn barstte los in strips.
Die werden in dezelfde tijd geboren als de film, eind vorige eeuw.
De strips van Windsor McKay maakten 't gewone tot iets zeer bizars.
"Dromen van 'n tosti-eter" en "Little Nemo"...
...bevatten verbijsterende droombeelden.
Zijn strips zijn cinema. Ze willen films zijn.
De beelden springen van de pagina af.
Toen de film 't in droomland probeerde...
...was 't resultaat leuk, maar wel 'n beetje primitief.
In de eerste films waren dromen 'n excuus...
...voor uitgelaten bizar vertoon.
Maar buiten de film werden dromen serieus genomen.
Dankzij Freud kregen dromen betekenis.
Hun taal en symboliek inspireerden allerlei kunstenaars.
Voor de film 'n ideale uitdaging.
Het publiek kon uitdieping aan, en psychologisch realisme.
Trucs raakten uit en de film zocht nieuwe gebieden.
Dromen waren belangrijk in "Atlantis"...
...een film over 'n man die reist om de depressie van zijn vrouw te vergeten.
Aan boord van 'n schip droomt hij dat hij in het verloren Atlantis is.
Plotseling wordt hij wakker gemaakt. Het schip zinkt.
Later gaan anderen de unieke uitdaging van de film aan.
Paul Wegener was 'n acteur die 't waagde om bij de film te gaan.
In 1916 gaf hij 'n lezing in Berlijn: 'De artistieke mogelijkheden van de film.'
Ik wil iets doen wat alleen met film kan.
Een gespleten persoonlijkheid scheppen.
Een Doppelgänger die het werk van Hoffmann evenaarde.
Het resultaat was mijn film "Der Student van Prag".
Oordeelt u zelf maar.
Het is 'n variant op "Faust". 'n Arme student voorkoopt zijn spiegelbeeld...
...en zijn dubbelganger achtervolgt hem.
Het is in de traditie van Hoffmann, de schepper van bovennatuurlijke horror.
Een collega van Freud, Otto Rank...
...baseerde op de film 'n studie naar 't thema van de Doppelgänger.
De ware dichter van de film moet voortaan de camera zijn.
Steeds wisselen van standpunt...
...mensen volgen, split screen, spiegels...
Je moet 'n nieuwe fantasiewereld van 't beeld scheppen.
Ver weg van de idiote society-drama's waarvan de film van nu vergeven is.
Wegener zag de mogelijkheden die Virginia Woolf al vermoedde.
Ze hanteerden de geheime taal van 't onderbewustzijn.
Terwijl sommigen de film een vorm van kunst zagen worden...
...werd hij toch anders, meer.
Je kreeg de bios. Iedereen ging: Beroemd, berucht of onbekend.
Ze zagen de dromen op 't doek en namen ze mee naar de echte wereld.
De film ging meer op 't leven lijken, en 't leven meer op de film.
In 't duister van de zaal vonden we 'n ander leven.
Het fantasieleven van de twintigste eeuw.